Tattoo Planet nummer 3

Tattoo Planet nummer 3

Tattoo Planet nummer 3

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

Tattoo’s in Marokko

In de cultureel zo diverse Nederlandse samenleving is de tatoe populairder dan ooit, in alle soorten en maten, bij jong en oud. Je kijkt niet gauw ergens meer van op. Maar af en toe kom je op straat tatoes tegen die totaal niet lijken te passen in de brede stroming van populaire tribals of figuratieve tatoes. Het gaat om oudere vrouwen, van Marokkaanse afkomst, die vaak in djellaba en bedekt hoofd, al of niet met de boodschappentas over straat lopen. Op hun gezicht zijn blauwe geometrische tatoeages te zien, vaak op de kin, soms op het voorhoofd, waarvan de betekenis niet onmiddellijk duidelijk is. Waar komt deze traditie vandaan, en wat houdt ze in?

Berbers en Arabieren

De oorsprong van deze gezichtstatoeages ligt in het binnenland van Noord-Afrika. Daar woonden van oudsher nomadische volken langs de kust, en in de woestijnen en bergen. De Romeinen, die een deel van het kustgebied van Noord-Afrika veroverden, noemden ze met een Grieks leenwoord “barbarus”, waaruit ons woord barbaren is ontstaan. Dat woord gebruikten ze voor alle niet-Romeinse volkeren waarmee ze in strijd waren en waar ze op neer keken. In dit geval bleef de naam plakken, al werd het in de loop der tijd omgevormd tot het huidige woord ‘berber’. De term ‘berber’ is dan ook typisch een term die door buitenstaanders is gegeven, net zoals ‘eskimo’ bijvoorbeeld. Zelf noemen de berbers zich, in één van hun talen, ‘Imazighen’, wat zoveel betekent als ‘vrije mensen’.

In de zevende eeuw kwam de islam onstuitbaar opzetten als dominante religie van de volkeren van het Arabische schiereiland. De groei van deze godsdienst leidde tot een ongekende expansie. De Arabische strijdmacht verspreidde zich over een groot deel van de wereld, en exporteerde de islam, de Arabische taal en tal van culturele en wetenschappelijke tradities naar een gebied dat reikte van het huidige  India in het oosten tot aan het huidige Marokko in het westen. In Marokko namen de berbers het islamitisch geloof over. Het was zelfs een berberdynastie die de veroveringstocht doorzette naar Spanje, totdat ze daar in de 12e eeuw uit werden verdreven. Daarna eisten de nazaten van de oorspronkelijke Arabische overheersers de macht op, en drongen de autochtone bevolking steeds verder het onvruchtbare achterland en de bergen in, waar ze zich grotendeels als boeren gingen vestigen. In de loop der eeuwen ontstond een toenemende wisselwerking tussen de Arabische  bevolking van de kustgebieden en de berberclans in het binnenland, en vervaagden de grenzen. Andere tegenstellingen liepen en lopen er door heen, zoals die tussen nomadisch en sedentair, en tussen stad en platteland. Maar in bepaalde opzichten behielden de berbers een groot deel van hun tradities, in taal, gewoontes, en zeker in kleding en sierkunst. De taal vormt de kern van de berber-identiteit. Op dit ogenblik hebben meer dan de helft van de Marokkanen een berbertaal als eerste taal.

Vanaf het begin van de 19de eeuw breidden de Fransen hun invloed uit over Noord-Afrika. Dit leidde uiteindelijk tot het instellen van een Frans protectoraat over Marokko in 1912. De Franse overheid probeerde in een verdeel-en-heers politiek de verschillen tussen de gearabiseerde bevolking en de berbers te vergroten, met name door het instellen van de ‘dahir berbère’, de berberwet in 1930, waarmee de berbers een grote vrijheid kregen om hun tradities op het gebied van cultuur maar ook van rechtspraak, tot uiting te brengen.  Maar de meeste Marokkanen doorzagen het spel en de wet leidde op termijn vooral tot gemeenschappelijk verzet tegen de Fransen en uiteindelijk tot onafhankelijkheid in 1956.

Sindsdien hebben migratie en allerlei vormen van modernisering het voortbestaan van oude tradities aangetast. Toch zijn er allerlei berbertradities nog sterk aanwezig en goed herkenbaar. De pracht en ornamentiek van kleding en sieraden, van weefkunst en aardewerk zijn nog steeds erg opvallend en gevarieerd. Hoogtijdagen als huwelijk en andere feestdagen vormen demonstraties van schoonheid en gratie, omlijst door dans en muziek. De vrouwen spelen daarbij de hoofdrol. Grote maar verfijnde sieraden van koper en zilver tooien het gezicht. De ornamentiek houdt niet op bij kleding en sieraden maar loopt door over het lichaam. Algemeen bekend zijn de prachtige gelegenheidspatronen in henna op handen en voeten. Maar ouder en betekenisvoller zijn de patronen in permanente tatoeage techniek.

Tatoeages

De tatoeages in Noord-Afrika gaan naar alle waarschijnlijkheid terug tot ver voor de komst van de Arabieren en de islam, zelfs van voor de Romeinen, en horen tot de oude tradities van de rondtrekkende nomadische stammen in dit gebied. Veel oude bronnen daarover zijn er echter niet. In recentere verslagen, van 19de eeuwse reizigers en wetenschappers wordt regelmatig verwezen naar berbervrouwen die tatoeages dragen. De tatoeages zijn ook te vinden bij mannen, maar veel meer bij vrouwen, en dan met name in het noorden van het land. De meeste tatoes bevinden zich op het gezicht, op de kin, vooral onder de mond, en op het voorhoofd, rond de ogen en de neus. Soms loopt een kin-tatoe verticaal naar beneden door, soms tot aan de borsten. Andere plekken die worden getatoeëerd, al is het veel minder vaak, zijn de handen, de voeten, enkels, en de rug. Omdat de vrouwen zeker in de buitenwereld in  lange gewaden gehuld gaan, zie je als buitenstaander ook alleen maar die tatoeages die op het gezicht te zien zijn.

De tatoes zijn gevarieerd, maar  de variaties maken gebruik van een klein  repertoire van simpele.vormen De motieven  worden altijd opgebouwd uit puntjes en streepjes, en kleine, abstracte geometrische ornamentjes. Vaak lijken de motieven nog het meeste op een kruissteekpatroon. De patronen voegen zich mooi naar het gezicht. De lijnen volgen de kaaklijn, of de wenkbrauwen,  andere vormen staan er haaks op, zoals de lijnen op de kin die vaak recht naar beneden leiden. Veel berbervrouwen hebben een vrij lichte huid waar de blauwgroene kleur subtiel tegen afsteekt. Tegelijkertijd is ook duidelijk dat je de tatoeages niet los kunt zien, en mag zien, van het totale uiterlijk vertoon. Kledingstukken, sieraden, make up, en de tatoeages versterken elkaar en werken samen om een betoverend effect te sorteren. Een gezicht dat verleidt, maar door de abstracte, gestileerde symboliek ook een geheimzinnige uitstraling heeft. Waar komen die tatoeagepatronen vandaan?

Betekenis

Zowel voor sieraden als tatoeages geldt, dat de betekenis veel verder gaat dan die van versiering. De patronen en tekens vormen symbolen die een eigen taal spreken. Maar het is een taal die in de loop der tijd veel van haar helderheid heeft verloren. Veel deskundigen maar ook de vrouwen zelf, vertellen verschillende verhalen en geven uiteenlopende verklaringen. We kunnen eigenlijk concluderen dat de oorspronkelijke betekenissen voor een deel verloren zijn gegaan, en niet altijd gereconstrueerd kunnen worden. Veel van de vormen worden nu overgenomen en doorgegeven van moeder op dochter, zonder alle betekenissen die er vroeger mee verbonden waren. Toch is het duidelijk dat er vanouds drie soorten betekenissen een rol hebben gespeeld, de sociale, de esthetische en de symbolische betekenis, die elkaar overigens niet uitsluiten.

Tatoeages zeggen wie je bent

Er zijn veel theorieën die de Marokkaanse tatoeages in de eerste plaats zien als een sociale code. De keuze en de plaatsing van de ornamenten zouden duidelijk maken tot welke groep de vrouw behoort, bijvoorbeeld tot welke clan, of uit welke streek ze komt. Andere tatoeages laten weer zien of een vrouw de huwbare leeftijd heeft bereikt, en dat ze beschikbaar is voor een verbintenis, of dat ze juist al gehuwd is. Dit soort subtiele ‘non-verbale communicatie’ komt over de hele wereld voor, en is vooral handig. In Marokko is de omgang tussen man en vrouw niet zo vrij dat je dit soort zaken informeel kunt uitzoeken! Deze tatoeages vertellen dus iets over de status en de positie van de vrouw. Toch is deze interpretatie van de tatoeages niet altijd erg overtuigend. Er zijn wel wat streekgebonden patronen, maar erg consequent worden ze nergens toegepast. Sommige tekens zijn juist weer wijd verbreid, andere lijken weer meer bij bepaalde families thuis te horen. Het is waarschijnlijk dat bepaalde patronen in een vroeger stadium wel de functie hadden als een kenteken van een stam of clan, maar in de loop van de tijd zijn de grenzen vervaagd, ook letterlijk, omdat mensen zelf mobieler zijn, naar de stad gaan, of trouwen met leden van andere groepen. En het is zeker niet de enige betekenis geweest van de tatoes

Schoonheid en sensualiteit

Een tweede rol van de Marokkaanse tatoeages is die van het benadrukken van de schoonheid van het gezicht of  de sensualiteit van het lichaam. Ook in dit opzicht zijn de tatoes onderdeel van een groter geheel, van kleding, sieraden en make up. Bekend is het gebruik van het zwarte kohl die rondom de ogen wordt aangebracht; een hygiënische maatregel, al door Mohammed zelf aanbevolen, die tevens de intensiteit en de verleidingskracht van de blik verhoogt. Daarnaast worden verschillende vormen van rouge gebruikt, en saffraan, waarmee vrouwen hun wangen kleuren. Als tijdelijke versterking van de permanente tatoes worden gezichten betekend met harqoes. Met deze donkere inkt worden met name de wenkbrauwen extreem doorgetrokken, soms met een zigzaglijn tot aan de kin, zoals door de vrouwen van de Imeghrane van de Hoge Atlas. Ook worden op de wangen of voorhoofd fijne stippellijntjes gezet, kleine kruisjes en v-tekentjes, met behulp van een dun takje.

De patronen van de tatoes vertonen dezelfde karakteristieken. Het zijn kleine subtiele tekentjes waarmee het gezicht wordt geaccentueerd. Het gezicht is het centrale aandachtspunt. Die aandacht wordt verder toegespitst door een speciale haardracht, door kleding, vaak in verschillende kleuren, en grote hoeveelheden zilveren sieraden. Het totaal is indrukwekkend, en roept een beeld op van rijkdom en weelde, trots en schoonheid.

Bescherming

Hoewel bovengenoemde functies zeker een rol spelen, hebben de Marokkaanse tatoes een oudere en diepere oorsprong, namelijk die van magische bescherming en symbolische verwijzing naar vruchtbaarheid. De magische bescherming die van de tatoes uitgaat heeft te maken met het alom bekende geloof in het Boze Oog, wat je in geheel Noord-Afrika, en daarbuiten, aantreft.  Het is een oud, pre-islamitisch geloof, dat uitgaat van kwade krachten die via menselijke of dierlijke tussenpersonen vat kunnen krijgen op mensen. Ze kunnen leiden tot verzwakking, ziekte, of dood. Het kwaad kan vooral binnendringen via de lichaamsopeningen. Dat is een belangrijke reden om je lichaam te bedekken. Maar je gezicht bedekken is niet altijd mogelijk of praktisch. Daarom worden mond, neus en ogen op andere wijze beschermd, door middel van tatoes.

Niet voor niets worden de tatoes doorgaans aangebracht tijdens periodes van overgang, rond de pubertijd en rond het huwelijk. Het zijn perioden waarin vrouwen kwetsbaar zijn, en bevattelijk voor kwade krachten. Extra bescherming is dan wenselijk.

Een tweede betekenislaag, die eigenlijk hand in hand gaat met de hierboven genoemde magische bescherming is de symboliek van vruchtbaarheid. Een van de meest voorkomende tatoe-tekens is de siyala, een rechte streep met kleine zijstreepjes, die vanaf de onderlip naar beneden over de kin loopt. Het is een gestileerde weergave van een palmboom, in dit cultuurgebied een bekend vruchtbaarheidssymbool (denk aan de palmenoase in de woestijn!). Aan sommige tatoe-patronen wordt geneeskrachtige werking toegekend. Er zijn bepaalde tatoeages die op de rug worden aangebracht die onvruchtbaarheid zouden tegengaan.

Een vrouwenzaak

Het zijn niet alleen de vrouwen die getatoeëerd worden, het zijn ook de vrouwen die het uitvoeren.

Dat heeft voor een deel te maken met de bijbehorende intimiteit. Het is vrijwel ondenkbaar in de Noord-Afrikaanse samenleving, dat een vrouw wordt aangeraakt door een man die niet haar echtgenoot of zoon is. Het heeft ook te maken met de band tussen moeders en dochters. Vrouwen worden eerst getatoeëerd in hun prepuberale fase, variërend tussen de 8 en de 16 jaar. Het is hun moeder die de patronen uitkiest, soms geeft ze een deel van haar eigen tekens door. Het meisje zelf heeft daarin geen stem. Pas later maakt haar moeder de betekenissen al of niet bekend. Ook die band tussen vrouwen van verschillende generaties creëert een vrouwenwereld die het spel van betekenissen beheerst.

De beschermende functie van de tatoes brengen deze lichaamsversiering ook de wereld van de magie in. Ook deze magische dimensie behoort in Marokko bij de vrouwenwereld. Wordt het officiële geloof vooral door mannen beheerst en beheerd, het zijn de vrouwen en soms andere outsiders (bijvoorbeeld de afstammelingen van zwarte slaven) die de wereld van de magie beheersen. De magie hoort in Marokko bij het vrouwendomein.

De strakke scheiding tussen mannen- en vrouwenwereld heeft ook geleid tot een tweedeling in de kunstnijverheid. Het zijn de mannen die zich met faience bezighouden, met mozaïek, en de zilversmeedkunst. Maar de berbervrouwen hebben hun eigen vormen van toegepaste kunst. Naast de vele zware taken in het huishouden hebben ze zich vooral toegelegd op het weven van kleding en tapijten en het maken en beschilderen van aardewerk, seizoenswerk dat thuis wordt verricht. In beide gevallen worden op de weefsels en de potten dezelfde motieven en patronen gebruikt die we ook op kinnen en voorhoofden getatoeëerd zien. Patronen die in de Maghreb, zoals het westelijk deel van Noord-Afrika door de Arabieren werd genoemd, al duizenden jaren voorkomen.

Techniek

Er is weinig bekend over de techniek van het aanbrengen van de tatoe. Wel is duidelijk dat de uitvoering op heel eenvoudige wijze plaatsvindt. Volgens recente beschrijvingen worden eerst de patronen aangebracht met blauw poeder, en dan worden de lijnen gevolgd met een naald. Er wordt sap van kruiden in de wonden gewreven dat ontsteekt en op termijn leidt tot de gewaardeerde blauwgroene kleuring.

Op dit gebied is er waarschijnlijk weinig veranderd. De oudste uitspraak over de techniek van het tatoeëren in Marokko die ik ken, stamt van de Duitse wetenschapper Quedenfeldt. Hij schreef in 1887 “Op de kin and boven het voorhoofd zijn veel vrouwen blauw getatoeëerd.  Ze prikken zich voor dat doel met naalden, en wrijven de gaatjes in met wasblauw, “nila”, die in de bij ons ook gebruikelijke bollen volop in Marokko worden ingevoerd.”

Toekomst

Het aanbrengen van tatoeages is in Marokko onmiskenbaar op zijn retour. Het zijn vooral oudere vrouwen die uitvoerige tatoeages dragen. Jonge meisjes worden nu nauwelijks meer getatoeëerd, en als het gebeurt, dan alleen nog maar heel eenvoudig, en alleen op het gezicht. Dat heeft veel te maken met de algemene veranderingen en moderniseringen van de samenleving. De gemeenschappen zijn niet meer zo geïsoleerd, er is veel meer onderling contact, en tatoes worden langzaam aan een teken van ouderwetsheid. Zoals een berbervrouw van middelbare leeftijd het zei: “Vroeger was het niet goed om zonder tatoe te zijn, nu is het niet goed om er een te hebben. Als het meisje naar de stad gaat, wordt ze erdoor getekend. Iedereen zal weten dat ze van het platteland komt.”

Behalve de spanning tussen stad en platteland zal ook de religie een rol spelen. Tussen de islam en sommige berbertradities bestaan verschillen, onder meer in de verschillende visie op het element ‘bloed’. Bij het tatoeëren wordt  de huid aangetast, en doorboord. Er komen druppeltjes bloed tevoorschijn. In de oude nomadische tradities is de associatie met het vergieten van bloed vooral positief. Het symboliseert kracht en vruchtbaarheid. In de islam heerst een ander idee over het vergieten van eigen bloed. Het lichaam is een geschenk van God, dat beschadig je niet zomaar. Bloed zelf, vergoten voor een prozaïsch doel als lichaamsversiering, is onrein. Sommige volgelingen van de islam hebben dan ook een misprijzend oordeel over tatoeëren. Door sociale druk van buitenaf, maar ook wellicht door verschuivingen in religieus bewustzijn bij Marokkaanse vrouwen, zal de acceptatie van de tatoe gemakkelijk kunnen verminderen.

Maar veranderingen zijn nooit goed voorspelbaar. Jonge Marokkanen, in Marokko en in Nederland, houden zich bezig met het idee van de berberidentiteit. Wie weet wordt later de tatoe, als trots teken van een oude eigen beschaving, weer door jonge generaties in ere hersteld, zoals voor hen dat in Polynesië gebeurde.

 

Tekst: Paul Faber

Literatuur:

Wolfgang Nuemann, Die Berber, DuMont Buchverlag, Keulen, 1983
Margaret Courtney-Clarke, “Imazighen. The vanishing traditions of Berber women”Thames and Hudson, Londen, 1996.
Magisch Marokko, Koninklijk Museum voor Midden-Afrika, Tervuren, 1998

 

 

 

 

TATTOO’S IN RUSLAND: VROEGER EN NU

Van archeologische vondsten op Russisch grondgebied tot aan de unieke tattoo’s van gevangenen. Zij maken deel uit van een lange geschiedenis van Russische tatoeages. Een overzicht van de tattoo wereld in het grootste land ter wereld, van 500 voor Christus tot heden.

Teks: Ivo Pertijs

Net als in andere landen beschikt Rusland over een eeuwenlange geschiedenis van tattoo’s. In 1948 vond archeoloog Sergej Roedenko enkele graven die door de permafrost goed geconserveerd waren. Het ging om de Pazyryks, een stam die gerelateerd was aan de Scythen. De Scythen waren nomaden, die in de vijfde eeuw voor Christus ook in het zuiden van Rusland leefden. Roedenko vond de graftombes in Pazyryk, nabij het meer Teletskoje en de hellingen van het Altaj-gebergte. De vindplaats is gelegen in Siberië nabij de grens met China. Op de aangetroffen mummies waren de oudste tatoeages op Russisch grondgebied te zien. Een van de mummies was een Scytisch opperhoofd met tatoeages met afbeeldingen van diverse dieren. Op zijn scheenbeen stonden de afbeeldingen van vier rennende rammen, terwijl een tatoeage van twee herten op zijn rechter arm stond. Deze arm was verder voorzien van tatoeages van een ezel, een bergram en een onbekende carnivoor. Ook op zijn linkerarm stonden afbeeldingen van dieren. Een vis sierde zijn rechteronderbeen, van de voet tot aan de knie. Dit waren niet de enige afbeeldingen van dieren, het hoofdmotief van de tatoeages van het opperhoofd. Tien jaar geleden volgde de ontdekking van een ander gemummificeerd en getatoeëerd lichaam, maar deze keer van een vrouw. Archeologe Natalja Polasmak trof een grafkamer aan, wederom nabij het Altaj-gebergte, waarin het lichaam van de vrouw lag opgeborgen. De tatoeages op het lichaam dateren van 400 voor Christus. Archeologen gaan er van uit dat de Pazyryks tatoeages met afbeeldingen van dieren hadden vanwege magie, het totemisme en om zelf op te gaan in de afgebeelde dieren. Op de gevonden mummie van de vrouw waren tatoeages met afbeeldingen van rammen, vissen, herten en griffioenen gezet. Jaarlijks vieren stammen in de regio Altaj-Sajan nabij de grens met Kazachstan en Mongolië het oogstfeest waarbij een prinses verschijnt. Zij is een levende replica van een legendarische prinses die bijna 2500 jaar geleden in de regio verbleef. Volgens de overleveringen had zij een soort tatoeages op haar lichaam die tegenwoordig zijn overgenomen door de jonge vrouw die op het oogstfeest voor de stammen danst. Het is niet duidelijk of dit dezelfde prinses als de in 1993 gevonden vrouw.

STALIN

In de daarop volgende eeuwen lieten inheemse volkeren tatoeages zetten. Pas veel later, in de 17de eeuw werden Russische gevangenen voorzien van een tatoeage, gebrand tussen of net boven de ogen. De tatoeage was meestal een woord met de betekenis gevangene. De eerste bekende Rus die vrijwillig een tattoo liet zetten was de negentiende-eeuwse reiziger Fjodor Tolstoj, maar hij was eerder een uitzondering. Het waren destijds vooral zeelieden, criminelen en soldaten die, al dan niet vrijwillig, kozen voor een tattoo. Ook invloedrijke personen kozen later voor een tattoo. Opvallend was dat de laatste Russische tsaar Nicolaas II (1868-1918) op zijn schouder een tattoo had met een afbeelding van een vuurspuwende draak. Ook de beruchte dictator Josef Stalin koos voor de huidkunst. Hij had een tattoo met de afbeelding van een doodshoofd, dat uiteraard prima paste bij zijn grillige aard.

In de jaren vijftig van de 20ste eeuw besloten diverse Moskouse bendeleden tatoeages te laten zetten om zo te laten zien bij welke benden ze hoorden. Tatoeages op de handen van de inwoners van de Moskouse wijken Tsvetnoj Boelevar, Taganka en Marjina Rosjsja onderscheidden de diverse bendes. De tattoo’s bestonden uit diverse punten en de compositie bepaalde uit welke wijk je kwam. In dezelfde periode nam de populariteit van de eeuwenoude huidkunst ook onder soldaten toe. In het Russische leger ontwikkelde zich een tattoo-cultuur, met zowel politieke als symbolische afbeeldingen. Na een gevecht was het plaatsen van een tattoo van een schorpioen bijna onontkoombaar. Tot op de dag van vandaag is de schorpioen een van de meest belangrijke tatoeages voor soldaten. Hoewel er geen strikte regels zijn wanneer je recht hebt op zo’n tattoo, krijgen de meeste dienders de tattoo pas na een veldslag of serieuze militaire operatie. Het overleven van een gevecht of ontmoeting met de vijand is in principe de enige voorwaarde om de schorpioen op het lichaam te laten zetten, al hoeft dat niet altijd het geval te zijn. Verder is een tattoo met de afkorting van het bataljon een tweede populaire variant die ook nog eens van praktisch nut kan zijn.

GEVANGENIS

Al deze vormen van tatoeëren staan in schril contrast met de tattoo-wereld in het gevangeniswezen. De vaak overvolle penitentiaire inrichtingen met cellen waar soms meer dan twintig gevangen verblijven hebben een eigen specifieke cultuur. Officier Dantsig Baldajev werkte ruim dertig jaar in een Russisch strafkamp en besteedde veel aandacht aan de tattoo’s van de gedetineerden. Zijn ervaringen en observaties resulteerden enkele jaren gelden in een rijk geïllustreerd boek over de tattoo’s van gevangenen. De illustraties zijn voorzien van uitleg en de diversiteit is verbazingwekkend groot. Politieke tattoo’s variëren van de dubbele adelaar (bewind van de tsaristische familie, de Romanovs) of swastika’s tot aan portretten van de communistische leiders Lenin en Stalin, die tijdens de periode van het Sovjetbewind de borstkassen van gedetineerden sierden. De tattoo’s van Lenin en Stalin hadden vaak een dubbele betekenis. De bezitters van deze indrukwekkende tatoeages waren niet altijd trouwe supporters van het bewind, maar een portret van de leider beschermde de gevangene tegen een kogel van een bewaarder. Het was immers haast onmogelijk om indirect op Lenin te schieten. Bovendien kon Lenin geassocieerd worden met de afkorting V.O.R. dat vaak onder het hoofd van de leider geschreven stond. De afkorting V.O.R. staat voor ‘Grote Oktoberrevolutie’, maar ironisch genoeg betekent het woord vor in het Russisch simpelweg dief en met deze tattoo sloegen de gedetineerden zo verscheidene vliegen in een klap. Ook andere politici verschenen op het lichaam van de gedetineerden, soms satirisch of in een onzedelijke pose. Via de tatoeages bekritiseerden sommige gevangenen de politici, terwijl andere juist via hun tattoo de onvoorwaardelijke trouw aan de leiders uitspraken. Politiek was slechts een van de vele thema’s in de tattoo-wereld van de gevangenen. Een verwijzing naar het begane misdrijf of positie van de gedetineerde in de onderwereld is nog steeds een belangrijk element. Vier punten in een vierkant is de simpelste verwijzing naar een eerdere gevangenschap. Andere symbolen zijn wat directer, zoals bepaalde afbeeldingen van een naakte vrouw die verwijzen naar een seksueel delict of ingewikkelde codes die laten zien dat de eigenaar zit vanwege een inbraak. Aan de top van de hiërarchie staan de gedetineerden met een grote afbeelding van een Russisch orthodoxe kerk op de rug of de borst. Dit zijn de beruchte en notoire criminelen die een hoge status in de onderwereld hebben. Hetzelfde geldt voor de tatoeages met afbeeldingen van heiligen. Niet alleen de mannen, maar ook de vrouwelijke gevangen hebben tattoo’s. Deze zijn vaak minder gewelddadig en verwijzen vaker naar de liefde of naar een relatie. Dat neemt echter niet weg dat ook tattoo’s met expliciet seksuele afbeeldingen op de armen van de gedetineerden staan. Vaak is er bij deze afbeeldingen een directe link naar prostitutie, een activiteit die ook nu nog in Rusland strafbaar is. Zowel mannen als vrouwen hebben tatoeages die betrekking hebben op hun geaardheid en vooral voor de mannelijke homoseksuele gedetineerden betekent dit een lage status in de hiërarchie van het gevangeniswezen. De kwaliteit van de tattoo’s is groot en kenners verwijzen naar de gedetailleerde weergave van de afbeeldingen en naar de condities waarin de tatoeëerders werken. Het zijn immers de medegevangen die de kunstwerken op de huid vereeuwigen, zonder daarbij gebruik te maken van professionele instrumenten. Dat is, met het hoge aantal HIV-infecties onder gevangen, niet zonder risico’s en slechts primitief wassen en koken van de zelfgemaakte instrumenten moeten gevaarlijke infecties voorkomen.

JAREN NEGENTIG

Hoewel de tattoo-wereld in het gevangeniswezen boeiend is, is de populariteit van tattoo’s begin jaren negentig ook onder de rest van de bevolking toegenomen. De eerste veranderingen werden eind jaren tachtig al duidelijk. Terwijl het communistische systeem op instorten stond, kregen de tattoo-artiesten meer belangstelling voor bijzondere tattoo’s. Het was in die periode, toen nog nauwelijks iets bekend was over de westerse huidkunst, dat ook afbeeldingen uit de tijd van de Scythen als tattoo op het lichaam werden gezet. Na de val van de Sovjet-Unie kregen de tattoo-artiesten eindelijk de kans om kennis te nemen van de tattoo-wereld in het Westen. Veel motieven werden overgenomen. De negatieve bijsmaak van tattoo’s maakte plaats voor de nieuwe trends die vooral jongeren erg aanspraken, al waardeerde niet iedereen de nieuwe mode. Tatjana Romanenko liet in 1991 haar eerste tatoeage zetten. “Ik kreeg verwijten en mensen keken mij met een boze blik aan”, vertelt de 29-jarige Romanenko die tegenwoordig als presentatrice voor MTV Rusland werkt. “Het duurde wel enige tijd voordat de negatieve reacties verdwenen. Voor mij was het niet echt een probleem, omdat ik altijd al ‘anders’ was. Nu hebben echter veel meer jonge Russen een tattoo”, legt Romanenko uit. Een kleine tattoo op de onderarm is haast niet zichtbaar. Dit in tegenstelling tot de grotere op haar rechter bovenarm. In 1995 volgde de eerste Russische tattoo conventie waar ook buitenlanders aan deelnamen. De conventie vond plaats in een Moskouse nachtclub. In die tijd weken de Russische tattoo’s al af van de eerder beschreven politieke of sociale tattoo’s van criminelen en soldaten. Na de vertoning van de film Aliens wonnen ook de hightech tattoo’s aan populariteit in het grootste land ter wereld. Hetzelfde gold voor het zetten van tribal tattoo’s. Ook andere ideeën nemen de Russen van het Westen, en dan vooral Duitsland en de Verenigde Staten, over en veel motieven zijn hetzelfde.

FILOSOFISCH

Toch wijken de Russische tattoo’s in betekenis af van de westerse varianten, zo beweert tattoo-artiest ‘Dali’. Ietwat verlegen stelt hij zich voor. Hij werkt in de Moskouse tattoo-studio Marilyn en gaat nimmer op stap zonder zijn instrumenten om tattoo’s te zetten mee te nemen. De 27-jarige Dali is een voorbeeld van de nieuwe generatie tattoo-artiesten die de provincie verliet om in de hoofdstad met professionele instrumenten te werken. Midden jaren negentig begon hij zijn werk in het zuiden van Rusland. Dali komt uit de stad Pjatigorsk en noemt zich een specialist in filosofische tattoo’s. “Russen zijn veel filosofischer en belezen dan jongeren in het Westen. De meesten kiezen voor een tatoeage met een positieve betekenis die bovendien functioneert als een beschermengel tegen het kwaad”, zegt Dali. De keuze van een tattoo komt daarom niet altijd uit een catalogus, maar regelmatig komt de klant in overleg met de tatoeëerder tot een passende tattoo. In een symbolische vorm om de bescherming te verdienen, laten jongeren soms een tatoeage op de ribben zetten. Het is erg pijnlijk, maar volgens Dali geeft juist de pijn een extra dimensie aan de symboliek van de huidkunst.

PROVINCIE

In de prestigieuze tatoeagestudio waar Dali werkt komen naast de tattoo-liefhebbers ook klanten voor piercings. Dali zette zijn eerste tattoo halverwege de jaren negentig op de arm van een vriend die er zeer tevreden mee was. “In de provincie is er vaak een tekort aan professionele instrumenten. Daar maakt men gebruik van een zelfgemaakt apparaat op basis van een naald en een motor van een cassetterecorder. Desondanks is de kwaliteit van deze tattoo’s verbazingwekkend hoog”, vertelt Dali terwijl hij een zelfgemaakt instrument toont. Tijdens zijn reizen door Rusland leerde de jonge man veel over de cultuur en over de methode van het maken van tattoo’s. Een klant in de zuidelijke Russische kustplaats Sotsji adviseerde hem om naar de hoofdstad te gaan. Alleen Moskou en Sint Petersburg bieden tatoeëerders de kans om in professionele studio’s te werken. “Uiteindelijk komen alle echt goede tattoo- artiesten naar deze twee steden en daarom ruilde ik mijn woonplaats in voor Moskou.” Maar zelfs in de Russische hoofdstad zijn er volgens hem niet echt veel goede en professionele tattoo-studio’s. Er is een groot verschil tussen de tattoo’s in de provincie en die in de grote steden. In de provincie heeft men soms nog nooit van hightech-tattoo’s gehoord. Daar valt de keuze op de oude afbeeldingen, zoals tijgers, draken en schorpioenen. Ook laten ze de tatoeages nimmer op de ribben zetten en kiezen voor de tattoo’s op de onderbenen, armen en borstkas.

Een blijvend risico is het gebrek aan hygiëne. Hoewel de professionele studio’s in de grote steden werken met de strikte voorschriften van het ministerie van volksgezondheid, blijft het aantal zelfgemaakte en onprofessionele tatoeëerders groot. En dat in een land met een groot aantal inwoners met ziektes zoals HIV en hepatitis. Voor de duidelijkheid, Rusland telt anno 2003 al enkele miljoenen HIV-geïnfecteerden. Dit is vooral een risico in de overvolle gevangenissen. Het schrikt de tatoeëerders niet af en zij doen meestal hun best om de naald te steriliseren. Ondanks de globalisering en het overnemen van Westerse trends zullen de Russen hun eigen tradities in stand blijven houden. De Russische tattoo’s blijven hun eigen kenmerken houden, al kijken vooral de jongeren liever naar Duitsland of de Verenigde Staten voor professionele en modieuze tattoo’s.